Nằm trọn vẹn trong lòng khu 36 phố phường cổ kính, phố Hàng Mã có lẽ là một trong những con phố đặc biệt nhất của thủ đô Hà Nội. Không mang dáng vẻ trầm mặc như nhiều góc phố khác, Hàng Mã luôn rực rỡ sắc màu, rộn ràng âm thanh và mang đậm dấu ấn văn hóa tâm linh cũng như niềm vui trẻ thơ qua nhiều thế hệ. Nơi đây không chỉ là một khu chợ sầm uất mà còn là một không gian lưu giữ trọn vẹn hồn cốt của nghề thủ công làm đồ giấy truyền thống.
1. Lịch sử hình thành và nguồn gốc tên gọi
Phố Hàng Mã dài khoảng 330 mét, chạy từ ngã tư Hàng Đường - Đồng Xuân đến ngã ba phố Phùng Hưng. Phố được xây dựng trên nền đất cũ thuộc hai thôn Yên Phú và Vu Đổng, tổng Hậu Túc (sau đổi là tổng Đồng Xuân), huyện Thọ Xương xưa.
Tên gọi "Hàng Mã" xuất phát từ chính nghề nghiệp đặc trưng đã gắn bó với cư dân con phố này từ hàng trăm năm nay: nghề sản xuất và kinh doanh các mặt hàng vàng mã, đồ giấy phục vụ cho việc cúng tế. Từ xa xưa, những người thợ thủ công tài hoa từ làng nghề Tân Hội (huyện Đan Phượng) và làng Hồ (Thuận Thành, Bắc Ninh) đã di cư về đây, mang theo kỹ thuật làm đồ giấy tinh xảo, lập nên những cửa hiệu và xưởng sản xuất ngay giữa lòng Kinh kỳ.
Vào thời Pháp thuộc, người Pháp đặt tên phố là "Rue du Cuivre" (phố Hàng Đồng), tuy nhiên, để phân biệt với con phố Hàng Đồng thật sự chuyên bán đồ đồng, cái tên thuần Việt "Hàng Mã" vẫn được người dân sử dụng rộng rãi và chính thức được khôi phục sau năm 1945.
2. Bức tranh sinh hoạt và nghề truyền thống làm đồ giấy
Những sản phẩm thủ công tinh xảo, được hình thành từ đôi bàn tay vô cùng khéo léo và tài hoa của những người thợ tâm huyết. Nhớ về không gian của con phố xưa kia, người ta thường hoài niệm về hình ảnh của những nếp nhà ống chật hẹp nhưng luôn tràn đầy sinh khí; trong đó, lớp không gian ngoài cùng được mở toang để làm gian hàng trưng bày đủ mọi loại đồ mã rực rỡ, còn không gian khuất nẻo phía trong và trên những căn gác lọng nhỏ bé lại là nơi cả gia đình quây quần đầm ấm, người thoăn thoắt cắt giấy, người cặm cụi dán hồ. Điều kỳ diệu nhất ở Hàng Mã là sức sống của con phố luôn luân chuyển và biến đổi không ngừng theo nhịp điệu thời gian, mang đến một thế giới sản phẩm vô cùng phong phú theo từng mùa lễ hội. Khi dịp thanh minh hay Rằm tháng Bảy gõ cửa, cả con phố như chìm đắm trong không khí tâm linh, tràn ngập vô số các loại tiền vàng, quần áo, hia hài, nón mũ giấy, cho đến cả những mô hình nhà cửa, xe cộ hay ngựa giấy được chế tác công phu để phục vụ cho nhu cầu tín ngưỡng và thờ cúng tổ tiên của người dân. Thế nhưng, bước sang dịp Tết Trung thu, Hàng Mã lại có một màn lột xác ngoạn mục, rũ bỏ vẻ trầm mặc để hóa thân thành một thế giới thần tiên đầy sắc màu diệu kỳ làm say đắm biết bao ánh mắt trẻ thơ. Khắp không gian là hàng ngàn chiếc đèn lồng giấy bóng kính đủ mọi sắc độ, đèn ông sao truyền thống, đèn kéo quân kỳ ảo, xen lẫn với những chiếc mặt nạ giấy bồi ngộ nghĩnh, tiếng trống ếch rộn rã và những chú tò he muôn hình vạn trạng; tất cả được treo san sát từ tít trên cao rủ xuống tận mặt đất, tạo nên một biển màu lấp lánh, lung linh như trong cổ tích. Và rồi, khi vòng quay thời gian khép lại bằng dịp Tết Nguyên đán rộn ràng, con phố lại kiêu hãnh khoác lên mình tấm áo rực đỏ với muôn vàn phong bao lì xì, những câu đối mang lời chúc bình an, các bức tranh Tết rực rỡ cùng vô số món đồ trang trí điểm xuyết cho cành đào, cây quất thêm phần viên mãn đón xuân.
3. Kiến trúc nhà ống phố cổ và những nếp sống gia phong
Giống như nhiều con phố khác trong khu 36 phố phường, Hàng Mã bảo tồn khá tốt lối kiến trúc nhà ống đặc trưng. Mặt tiền các ngôi nhà thường khá hẹp (từ 2 đến 4 mét), nhưng chiều sâu lại có thể kéo dài tới vài chục mét. Các không gian trong nhà được chia thành nhiều lớp, xen kẽ là những khoảng sân giếng trời giúp thông gió và lấy ánh sáng tự nhiên cho công việc chế tác thủ công.
Nếp sống của cư dân Hàng Mã là sự kết tinh của lối sống Kẻ Chợ: vừa năng động, nhạy bén trong kinh doanh buôn bán, vừa tinh tế, khéo léo trong nghề thủ công mỹ nghệ. Dù nhịp sống đô thị có hối hả đến đâu, sự nhẫn nại, tỉ mỉ vuốt từng thanh tre, dán từng lớp giấy mỏng manh của những nghệ nhân tâm huyết vẫn luôn hiện hữu.
4. Hàng Mã đương đại – "Phim trường" lung linh của giới trẻ
Bước sang thời đại mới, phố Hàng Mã là một trong số ít những con phố ở Hà Nội vẫn giữ trọn vẹn được nghề truyền thống và tên gọi gốc của mình. Tuy nhiên, để đáp ứng nhu cầu thị hiếu ngày càng đa dạng, các sản phẩm thủ công đã dần được pha trộn với những mặt hàng công nghiệp, đồ trang trí hiện đại, đồ chơi nhập ngoại.
Đặc biệt, Hàng Mã ngày nay đã trở thành một địa điểm check-in văn hóa không thể bỏ qua của người dân thủ đô và du khách phương xa. Cứ mỗi dịp lễ hội như Halloween, Giáng sinh, Trung thu hay Tết cổ truyền, cả con phố lại khoác lên mình một diện mạo mới mẻ, thu hút hàng vạn người đến dạo chơi, ngắm cảnh và chụp ảnh. Sự tấp nập, rộn ràng ấy là minh chứng rõ nét nhất cho sức sống bền bỉ của một không gian di sản, nơi truyền thống không hề bị mai một mà luôn biết cách tự làm mới mình để hòa nhịp cùng hơi thở thời đại.
