Từ phố Hàng Gạo đến phố Đồng Xuân

Phố Đồng Xuân hiện nằm trong khu phố cổ, thuộc phường Hoàn Kiếm, Hà Nội. Tuyến phố chạy theo hướng bắc – nam, từ ngã tư Hàng Giấy – Hàng Khoai đến khu vực giao với Hàng Đường – Hàng Mã – Hàng Chiếu, đi dọc theo mặt tiền chợ Đồng Xuân.

Theo Tạp chí Người Hà Nội, phố dài khoảng 170m, rộng khoảng 8m. Dãy nhà bên số chẵn nguyên thuộc đất thôn Nhiễm Trung; dãy bên số lẻ thuộc phường Đồng Xuân, cùng thuộc tổng Hậu Túc, huyện Thọ Xương cũ. Đến giữa thế kỷ XIX, thôn Nhiễm Trung hợp nhất với thôn Hoa Đán thành thôn Phương Trung. Dấu tích của cộng đồng cư dân này còn được nhắc đến qua đình Phương Trung tại số 18 phố Đồng Xuân.

Trước năm 1945, tuyến phố từng được người dân gọi là Hàng Gạo. Trong thời kỳ Pháp thuộc, tên phố được ghi là Rue du Riz, nghĩa là “phố Gạo”.

Tên gọi này bắt nguồn từ chính hoạt động buôn bán trên phố. Khoảng đất rộng trước cửa chợ từng là nơi người dân ngoại thành gánh gạo vào thành phố bán lẻ. Trong khi đậu, ngô hay các loại củ thường tập trung ở những khu phố khác, mặt hàng gạo lại gắn đặc biệt với khu vực trước chợ Đồng Xuân.

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, tên Đồng Xuân được sử dụng cho tuyến phố và tồn tại cho đến ngày nay.

Khi hai chợ cổ hội tụ thành chợ Đồng Xuân

Không thể kể câu chuyện phố Đồng Xuân mà bỏ qua ngôi chợ mang cùng tên.

Chợ Đồng Xuân được hình thành từ sự quy tụ của hai chợ cổ ở Thăng Long là chợ Bạch Mã và chợ Cầu Đông. Chợ Bạch Mã nằm gần đền Bạch Mã; chợ Cầu Đông nằm gần chùa Cầu Đông. Cả hai từng nằm bên dòng Tô Lịch, trong một không gian giao thương “trên bến dưới thuyền” đặc trưng của Kẻ Chợ.

Sau khi chiếm Hà Nội và tiến hành quy hoạch đô thị, năm 1889, chính quyền Pháp cho lấp một phần sông Tô Lịch và dồn hai khu chợ về bãi đất trống gần đình Đồng Xuân.

Ban đầu, khu chợ chỉ được bao quanh bằng hàng rào tre nứa. Người mang hàng vào bán phải vào khu vực quy định và nộp thuế tại cổng.

Đến năm 1890, chợ được xây dựng quy củ hơn với 5 cầu chợ bằng khung sắt, mỗi cầu dài khoảng 52m, cao 19m và lợp tôn. Từ đó, chợ Đồng Xuân trở thành một trong những trung tâm thương mại lớn nhất Hà Nội.

“Cái dạ dày” của Hà Nội

Một số tư liệu cũ từng ví chợ Đồng Xuân như “cái dạ dày của Hà Nội”.

Cách ví von này phần nào cho thấy vai trò đặc biệt của khu chợ trong đời sống thành phố. Hàng hóa từ nhiều vùng được đưa về đây: rau quả, thực phẩm tươi sống, đồ khô, vải vóc, đồ gia dụng, thuốc nam, đồ sành sứ, tre nứa và nhiều mặt hàng phục vụ đời sống hằng ngày.

Những trang tư liệu về chợ Đồng Xuân đầu thế kỷ XX mô tả khá rõ sự phân chia không gian buôn bán. Có khu dành cho hàng vải, hàng rau quả, hàng thịt, hàng cá; nơi khác bán đồ sành, đồ sắt, thuốc nam, hàng khô hay các món ăn chế biến sẵn.

Không gian này không chỉ cho thấy một khu chợ lớn buôn bán những gì, mà còn phản ánh cách Hà Nội vận hành như một đô thị thương mại: hàng hóa từ ngoại thành và các tỉnh đi vào chợ, rồi từ chợ tiếp tục được phân phối đến các khu phố và các gia đình trong thành phố.

Vào những ngày lễ, Tết hay phiên chợ đông, lượng người và hàng hóa tăng mạnh. Chợ vừa là nơi mua bán, vừa trở thành không gian để người dân quan sát thời tiết, mùa vụ, giá cả và nhịp sống của đô thị.

Phố Đồng Xuân và những cửa hàng quanh chợ

Bên cạnh ngôi chợ lớn, chính phố Đồng Xuân cũng hình thành một không gian buôn bán riêng.

Các cửa hàng dọc hai bên phố từng bán nhiều loại hàng khô, măng, miến, mực, thực phẩm dùng trong các mâm cỗ. Một số nhà làm và bán hương trầm, hương xạ.

Phía gần Hàng Đường có các cửa hàng bán đường mật và những loại bánh truyền thống như bánh gai, bánh gấc, bánh cốm, bánh khảo hay oản. Phía giáp Hàng Mã lại xuất hiện những cửa hàng bán giấy mã và đồ phục vụ tín ngưỡng.

Sự chuyển tiếp hàng hóa giữa Đồng Xuân với Hàng Đường, Hàng Mã, Hàng Khoai và Hàng Giấy cho thấy một đặc điểm rất riêng của khu phố cổ: mỗi tuyến phố có mặt hàng nổi bật, nhưng chúng không tồn tại tách biệt mà liên kết với nhau thành một mạng lưới thương mại.

Tại số 26 phố Đồng Xuân, trong giai đoạn 1937–1939 từng có Đồng Xuân thư quán, nơi bán sách báo công khai của Đảng lúc bấy giờ. Đây là một dấu tích cho thấy con phố không chỉ có lịch sử thương mại mà còn gắn với đời sống văn hóa – chính trị của Hà Nội trước Cách mạng.

“Pháo đài chợ” trong mùa đông 1946–1947

Phố và chợ Đồng Xuân còn ghi dấu một chương đặc biệt trong lịch sử Hà Nội.

Khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ ngày 19/12/1946, khu vực Đồng Xuân trở thành hàng rào phòng ngự phía tây bắc của Liên khu I. Trong nhiều tuần, quân Pháp liên tục tìm cách tấn công vào khu vực nhưng gặp sự chống trả quyết liệt của lực lượng bảo vệ Hà Nội.

Đỉnh điểm là trận chiến ngày 14/2/1947.

Theo các tư liệu được Tạp chí Người Hà Nội và VOV dẫn lại, sau khi máy bay ném bom, một lực lượng lớn quân Pháp có xe tăng yểm trợ tiến vào khu vực chợ. Lực lượng phòng thủ của ta ít hơn rất nhiều và trang bị hạn chế, nhưng các chiến sĩ đã chiến đấu quyết liệt ngay trong không gian chợ.

Những quầy hàng, dụng cụ lao động và vật dụng tại chỗ cũng trở thành phương tiện chiến đấu.

Trận Đồng Xuân vì thế trở thành một trong những ký ức tiêu biểu của 60 ngày đêm quân và dân Hà Nội chiến đấu giữ Thủ đô. Ngày nay, phù điêu ở khu vực chợ Đồng Xuân tiếp tục nhắc nhớ về sự kiện này.

Một công trình đi qua nhiều biến động

Sau chiến tranh, chợ Đồng Xuân tiếp tục giữ vai trò thương mại quan trọng nhưng kiến trúc và không gian đã trải qua nhiều lần thay đổi.

Năm 1988, do công trình cũ xuống cấp, chợ được xây dựng lại thành ba tầng.

Ngày 14/7/1994, một vụ hỏa hoạn lớn xảy ra tại chợ, gây thiệt hại nghiêm trọng và buộc công trình phải được xây dựng lại. Việc phục dựng hoàn tất vào năm 1996, trong đó một phần hình thức mặt đứng và các cửa chợ cũ được giữ lại nhằm bảo tồn dấu ấn kiến trúc.

Qua hơn một thế kỷ, Đồng Xuân vì vậy vừa mang diện mạo của một khu chợ hiện đại, vừa tiếp tục giữ hình ảnh quen thuộc trong ký ức đô thị Hà Nội.

Phố Đồng Xuân hôm nay

Ngày nay, phố Đồng Xuân vẫn là một tuyến thương mại sôi động trong khu phố cổ. Chợ Đồng Xuân tiếp tục đóng vai trò là chợ hạng 1 của phường Hoàn Kiếm và là một trong những đầu mối thương mại lớn của khu vực trung tâm Hà Nội.

Hàng hóa trong và quanh chợ đã thay đổi theo nhu cầu hiện đại, nhưng hình ảnh những quầy hàng san sát, hoạt động mua bán liên tục và lượng người qua lại đông đúc vẫn gợi lại phần nào nhịp sống của Kẻ Chợ.

Không gian phố còn là điểm kết nối giữa Hàng Giấy, Hàng Khoai, Hàng Mã, Hàng Chiếu và Hàng Đường. Chính vị trí ấy giúp Đồng Xuân luôn nằm trong dòng chảy thương mại của khu phố cổ, từ quá khứ đến hiện tại.

Một con phố, một khu chợ và ký ức của đô thị

Nếu chỉ nhìn trên bản đồ, phố Đồng Xuân là một tuyến đường ngắn.

Nhưng lịch sử của nó lại gắn với nhiều câu chuyện lớn hơn: sự chuyển đổi từ Hàng Gạo thành Đồng Xuân, quá trình hình thành một khu chợ lớn từ hai chợ cổ bên sông Tô Lịch, mạng lưới buôn bán của Kẻ Chợ và những ngày chiến đấu quyết liệt bảo vệ Hà Nội.

Ở đây, tên phố và tên chợ gần như đã trở thành một.

Người ta đến Đồng Xuân không chỉ để mua bán. Qua những quầy hàng, mái chợ, mặt phố và những dấu tích còn lại, người ta có thể hình dung một Hà Nội từng sống bằng những phiên chợ, những gánh hàng và những tuyến phố nghề liên kết chặt chẽ với nhau.

Trong hành trình chuyển đổi số và đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng, phố Đồng Xuân vì thế là một điểm dừng đặc biệt. Bởi chỉ trong một đoạn phố khoảng 170m, nhiều lớp lịch sử của Hà Nội – thương mại, kiến trúc, đời sống và chiến tranh – vẫn đang cùng tồn tại.

----------------------------------------------------------

Form Hang Gao Street to Dong Xuan Street

Dong Xuan Street is located in Hanoi’s Old Quarter, within Hoan Kiem Ward. Running north to south, it extends from the intersection of Hang Giay and Hang Khoai Streets to the junction of Hang Duong, Hang Ma, and Hang Chieu Streets, following the frontage of Dong Xuan Market.

According to Nguoi Ha Noi Magazine, the street measures approximately 170 metres in length and 8 metres in width. Historically, the even-numbered side belonged to Nhiem Trung Village, while the odd-numbered side formed part of Dong Xuan Ward. Both were situated within Hau Tuc Canton of the former Tho Xuong District. By the mid-nineteenth century, Nhiem Trung Village had merged with Hoa Dan Village to form Phuong Trung Village. Traces of this historic community remain associated with Phuong Trung Communal House at No. 18 Dong Xuan Street.

Before 1945, local residents commonly referred to the street as Hang Gao, meaning "Rice Street". During the French colonial period, its official name was recorded as Rue du Riz, the French equivalent of "Rice Street".

The name originated directly from the commercial activities once conducted there. The spacious area in front of the market served as a place where villagers from Hanoi’s outskirts brought rice into the city, carrying it in baskets suspended from shoulder poles to sell at retail. While beans, maize, and various root crops were generally traded in other streets, rice trading became particularly associated with the area in front of Dong Xuan Market.

Following the August Revolution of 1945, the street was renamed Dong Xuan, a name it has retained to this day.

When Two Historic Markets Came Together to Form Dong Xuan Market

The history of Dong Xuan Street cannot be told without mentioning the market from which it takes its name.

Dong Xuan Market emerged from the consolidation of two historic markets in Thang Long: Bach Ma Market and Cau Dong Market. Bach Ma Market was located near Bach Ma Temple, while Cau Dong Market stood close to Cau Dong Pagoda. Both were situated along the To Lich River, within a trading environment characterised by bustling wharves and waterways, a distinctive feature of the old commercial centre known as Ke Cho.

Following the French occupation of Hanoi and the introduction of colonial urban planning, the French authorities filled in part of the To Lich River in 1889 and relocated the two markets to an open area near Dong Xuan Communal House.

Initially, the market was enclosed only by bamboo fencing. Traders bringing goods into the market were required to enter designated areas and pay taxes at the gates.

By 1890, the market had been developed into a more organised structure, consisting of five iron-framed market halls, each approximately 52 metres long and 19 metres high, with corrugated metal roofs. From that point onwards, Dong Xuan Market became one of Hanoi’s largest commercial centres.

The "Stomach of Hanoi"

Some historical accounts once described Dong Xuan Market as the "stomach of Hanoi".

This metaphor illustrates the market's essential role in sustaining the daily life of the city. Goods arrived from numerous surrounding regions, including vegetables, fruits, fresh food, dried products, textiles, household utensils, traditional herbal medicines, ceramics, bamboo products, and many other everyday necessities.

Historical records describing Dong Xuan Market in the early twentieth century provide detailed accounts of how its trading spaces were organised. Certain sections were dedicated to textiles, vegetables, meat, and fish, while others specialised in pottery, ironware, herbal medicines, dried goods, and prepared foods.

This arrangement reveals not only the diversity of goods sold in a major traditional market but also how Hanoi functioned as a commercial city. Agricultural products and merchandise were transported from suburban areas and neighbouring provinces into the market, before being redistributed to surrounding streets and households throughout the city.

During festivals, Tet celebrations, and particularly busy market days, the number of traders, customers, and goods increased considerably. The market was not simply a place for commercial transactions; it was also a social space where people observed seasonal changes, agricultural harvests, fluctuating prices, and the everyday rhythms of urban life.

Dong Xuan Street and the Shops Surrounding the Market

Alongside the large central market, Dong Xuan Street developed its own distinctive commercial character.

Shops lining both sides of the street traditionally sold a wide variety of dried ingredients, including dried bamboo shoots, glass noodles, dried squid, and other foods commonly used in traditional festive meals. Some establishments produced and sold incense, including aromatic varieties made with agarwood and musk-like fragrances.

Near Hang Duong Street, shops specialised in molasses and traditional Vietnamese cakes and confectionery, such as banh gai (sticky rice cakes wrapped in leaves), banh gac (red sticky rice cakes made with gac fruit), banh com (young green rice cakes), banh khao (traditional sweet rice flour cakes), and oan (ceremonial rice flour offerings).

Towards Hang Ma Street, other shops sold votive paper and ritual objects used in traditional religious and spiritual practices.

The gradual transition between the goods traded on Dong Xuan Street and those found along Hang Duong, Hang Ma, Hang Khoai, and Hang Giay reflects a defining characteristic of Hanoi’s Old Quarter: each street developed a particular commercial speciality, yet these streets were never isolated from one another. Instead, they formed an interconnected network of trade and craftsmanship.

Between 1937 and 1939, No. 26 Dong Xuan Street was home to Dong Xuan Bookshop (Dong Xuan Thu Quan), which sold books and newspapers legally published by the Communist Party at that time. This historical detail demonstrates that the street was associated not only with commerce but also with Hanoi’s cultural and political life before the August Revolution.

The "Market Fortress" During the Winter of 1946–1947

Dong Xuan Street and its market also witnessed a particularly significant chapter in Hanoi’s history.

When the nationwide resistance war against French colonial forces began on December 19, 1946, the Dong Xuan area became part of the northwestern defensive line of Inter-Zone I (Lien khu I). Over the following weeks, French forces repeatedly attempted to penetrate the area but encountered determined resistance from those defending Hanoi.

The fighting reached its peak on February 14, 1947.

According to historical accounts cited by Nguoi Ha Noi Magazine and Voice of Vietnam (VOV), French forces launched an assault on the market following aerial bombardment, advancing with substantial troop numbers supported by tanks.

Although greatly outnumbered and equipped with limited weapons, the Vietnamese defenders fought fiercely within the market itself.

Market stalls, working tools, and everyday objects found on-site were also used as improvised means of defence.

The Battle of Dong Xuan thus became one of the defining memories of the 60 days and nights during which Hanoi’s soldiers and residents fought to defend the capital.

Today, a commemorative relief in the Dong Xuan Market area continues to preserve the memory of this historic event.

A Landmark Shaped by More Than a Century of Change

Following the war, Dong Xuan Market continued to play an important commercial role, although its architecture and surrounding spaces underwent several transformations.

In 1988, as the original structures had deteriorated, the market was reconstructed as a three-storey building.

On July 14, 1994, a major fire devastated the market, causing extensive damage and necessitating another reconstruction. Restoration was completed in 1996, with elements of the original façade and historic market entrances preserved to maintain part of the building's architectural identity.

Having witnessed more than a century of change, Dong Xuan Market now combines the appearance of a modern commercial complex with a familiar image deeply embedded in Hanoi's collective urban memory.

Dong Xuan Street Today

Today, Dong Xuan Street remains a vibrant commercial thoroughfare within Hanoi’s Old Quarter. Dong Xuan Market continues to operate as a Grade I market in Hoan Kiem Ward and serves as one of the major trading hubs in central Hanoi.

Although the goods sold within and around the market have evolved to meet contemporary demands, the sight of closely packed stalls, continuous commercial activity, and crowded walkways still evokes something of the traditional trading atmosphere of Ke Cho.

The street also connects several important commercial routes, including Hang Giay, Hang Khoai, Hang Ma, Hang Chieu, and Hang Duong Streets. This strategic location has enabled Dong Xuan to remain closely connected to the commercial life of Hanoi's Old Quarter, from the past to the present.

One Street, One Market, and the Memory of a City

On a map, Dong Xuan Street appears to be little more than a short urban road.

Yet its history encompasses much larger stories: the transformation of Hang Gao into Dong Xuan Street, the establishment of a major marketplace from two historic markets along the To Lich River, the interconnected trading network of Ke Cho, and the fierce battles fought to defend Hanoi.

Here, the identities of the street and the market have become almost inseparable.

People visit Dong Xuan not merely to buy and sell goods. Through its market stalls, historic roofs, shopfronts, and surviving traces of the past, visitors can imagine a Hanoi whose daily life once revolved around traditional markets, itinerant vendors carrying goods on shoulder poles, and closely interconnected craft and trading streets.

As Hanoi advances its digital transformation and seeks to make cultural heritage more accessible to communities and visitors, Dong Xuan Street stands out as a particularly meaningful destination.

Within a stretch of just 170 metres, multiple layers of Hanoi’s history — commerce, architecture, everyday life, and wartime memory — continue to coexist, connecting the city's past with its present.

Cho đến lúc này, cuộc hội thoại này có hữu ích không?